O'zbek Kirill alifbosi (1940-yildan hozirgi kungacha)
Ўзбек Кирилл алифбоси 35 ҳарфдан иборат бўлиб, 1940-йилдан буён Ўзбекистонда қўлланилмоқда. Бу алифбо Рус алифбосидан олинган 33 ҳарф (Щ ва Ы дан ташқари) ҳамда 4 та махсус ҳарфдан (Ў, Қ, Ғ, Ҳ) ташкил топган.
Ўзбек тилига хос 4 та махсус Кирилл ҳарфи:
Талаффуз: Очиқ "о" товуши
Misol: ўқиш, сўз
Талаффуз: Томоқ "к" товуши
Misol: қўл, юрак
Талаффуз: Томоқ "г" товуши
Misol: ғор, боғ
Талаффуз: Томоқ "ҳ" товуши
Misol: ҳаво, саҳна
| Ҳарф | Номи | Lotin | Мисол |
|---|---|---|---|
| А а | а | A a | ана, ота |
| Б б | бе | B b | бола, китоб |
| В в | ве | V v | ватан, сов |
| Г г | ге | G g | гап, дуг |
| Д д | де | D d | дарё, суд |
| Е е | е | E e / Ye ye | ешик, меҳр |
| Ё ё | ё | Yo yo | ёзув, ёш |
| Ж ж | же | J j | жой, режа |
| З з | зе | Z z | замон, куз |
| И и | и | I i | иш, тилим |
| Й й | й | Y y | йил, бой |
| К к | ка | K k | камон, бек |
| Л л | эл | L l | лавҳа, тил |
| М м | эм | M m | мева, дам |
| Н н | эн | N n | нон, кун |
| О о | о | O o | она, кўча |
| П п | пе | P p | пул, топ |
| Р р | эр | R r | ранг, кор |
| С с | эс | S s | сув, ёш |
| Т т | те | T t | тоғ, от |
| У у | у | U u | уй, қуш |
| Ф ф | эф | F f | фан, фотограф |
| Х х | ха | X x | хат, тух |
| Ц ц | це | Ts ts | цех, станция |
| Ч ч | че | Ch ch | чой, кеча |
| Ш ш | ша | Sh sh | шоҳ, ош |
| Ъ ъ | қаттиқ белги | ʼ | маънода, санъат |
| Ь ь | юмшоқ белги | - | (ишлатилмайди) |
| Э э | э | E e | экран, метр |
| Ю ю | ю | Yu yu | юрт, юз |
| Я я | я | Ya ya | ясаш, маъя |
| Ў ў | ў | Oʻ oʻ | ўқиш, сўз |
| Қ қ | қа | Q q | қўл, боқ |
| Ғ ғ | ға | Gʻ gʻ | ғор, боғ |
| Ҳ ҳ | ҳа | H h | ҳаво, саҳна |
Совет ҳукумати даврида ўзбек тили учун араб ёзувини ислоҳ қилиш ишлари бошланган.
Ўзбек тили Ёңалиф (янги алифбо) номли лотин асосидаги алифбога ўтказилган.
Совет ҳукумати томонидан ўзбек тили учун Кирилл алифбоси ишлаб чиқиш бўйича комиссия тузилган.
Йўсиф Сталин даврида Кирилл алифбоси расман жорий этилган. Дастлабки лойиҳада 39 ҳарф бўлган.
Кирилл алифбоси ўзбек тилининг ягона расмий ёзуви сифатида қўлланилган. Бу давр мобайнида алифбо такомиллаштирилиб, Щ ва Ы ҳарфлари олиб ташланган.
Ўзбекистон мустақилликка эришгач, Лотин алифбосига ўтиш масаласи кўтарилган.
Лотин алифбоси расман қабул қилинганига қарамай, Кирилл алифбоси ҳанузгача кенг қўлланилмоқда. Кўпгина нашрлар, белгилар ва расмий ҳужжатлар Кириллда чоп этилади.
Қуйидаги жадвалда Кирилл ва Лотин алифболаридаги ўхшаш ва фарқли томонлар кўрсатилган:
| Хусусият | Кирилл | Лотин |
|---|---|---|
| Ҳарфлар сони | 35 ҳарф | 29 ҳарф |
| Жорий қилинган йил | 1940-йил | 1993/1995-йил |
| Максус ҳарфлар | Ў, Қ, Ғ, Ҳ (4 та) | Oʻ, Gʻ, Q, H, Sh, Ch (7 та) |
| Компьютерда ёзиш | Осонроқ (махсус белгисиз) | Қийинроқ (махсус белги керак) |
| Кимлар ишлатади | Асосан кекса авлод | Асосан ёш авлод |
| Расмий ҳужжатлар | Кўпинча Кирилл | Ҳар иккисида |
| Интернет ресурслари | Камроқ | Кўпроқ |
Ҳозирги кунда Ўзбекистонда икки алифбо ҳам расмий равишда қўлланилмоқда. 2024-йилга келиб, Лотин алифбосига тўлиқ ўтиш жараёни давом этмоқда, аммо Кирилл алифбоси ҳали ҳам кенг қўлланилади, айниқса давлат муассасалари ва кекса авлод орасида.
Бу ҳарфлар ўзбек тилига хосдир ва рус алифбосида йўқ. Улар ўзбекча сўзларнинг тўғри талаффузи учун зарур.
Мисол: ўқиш (oʻqish), қўл (qoʻl), ғор (gʻor), ҳаво (havo)
Ўзбек тилида ишлатилмайди, фақат рус тилидан олинган сўзларда сақланади.
Мисол: кальций (kaltsiy), словарь (slovar')
Сўз бошида ва унли ҳарфлардан кейин "Ye" деб талаффуз қилинади, бошқа ҳолларда "E" деб.
Мисол: ешик (yeshik) = Е [ye], меҳр (mehr) = е [e]
Русча олинма сўзларда Щ ўрнига ШЧ, Ы ўрнига И ишлатилади.
Мисол: Щедрин → Шчедрин, Быков → Биков
Ушбу саҳифадаги маълумотлар қуйидаги расмий ва ишончли манбалардан олинган:
Эслатма: Бу саҳифа таълим мақсадида тайёрланган ва очиқ манбалардан олинган маълумотларни ўз ичига олади. Расмий ҳужжатлар учун lex.uz сайтига мурожаат қилинг.